Masriin hangi bishaanii hidha Abbayyaarraa gadhiifamu ‘wal caaluu’ himatte. OFM:SADAASA.23/2025.Masriin durayyuu Itiyoophiyaan ‘tarkaanfii gam-tokkee kan marii malee raawwatame’ jechuun xumuramuu hidha Abbayyaa fi akkaataa bulchiinsa isaa qeeqaa turte. Ammas ”bulchiinsi hidha kanaa qindaa’aa ta’uu dhabuun qormaata itti ta’uu” qeequun ”bishaan humna ol natti gadi dhiifameera” jechuun Itiyoophiyaa himachuu isii Ministirri Qabeenna Bishaaniifi Jallisii Masrii ibse. Ibsa ariifachiisaa biyyattiin Sanbata darbe kana baasteen, Itiyoophiyaan bulchiinsa fi to’annoo bishaan hidha haaromsa guddicha Itiyoophiyaa irratti taasiftu ammallee sirreessuu hin dandeenne jette. Sababa kanaanis dambaliin bishaanii hin eegamne isii muudachuu ibsite. Himannaa kanarratti gama Itoophiyaa wanti jedhame hin jiru. Kana dura garuu aangawoonni Itiyoophiyaa Hidhi Abbayyaa inumaa hanga bishaan gara gadii yaa’u tasgabbeessuu dubbatani. ”Ititoophiyaan tarkaanfii gama tokkee fi to’annaa bishaanii akka malee itti fufuun ishee hangi yaa’a bishaan laga Naayil irratti jijjiirama cimaa fideera” jedha ibsi kun. Hanga bishaanii guddaa utuu hin eegamne ishee mudate jette kana hir’isuufis ulaa yaa’a hara ishee Toshkaatti geessu banachuuf akka dirqamtu beeysiste. Halli to’annoo ministeerri bishaanii fi inarjii Ititoophiyaan hidhacha irratti taasisu qindoomina waan hin qabneef hammi bishaanii gadi lakkifamuu yeroo adda addaa wal fakkataa ta’uu dhabuun itti fufeera jedhan ministeerri Masrii. ”Jijjiiramni bishaanii ammaa kunis yaa’a gadiitti jijjiirama kanaan dura hin argamne uumeera” jedha. Masriin lolaa cimaa Suudaan Kibba Kaartuumitti baatii Onkoloolessaa darbe keessaa miidhaa geessiseefis Itiyoophiyaa himachuun isii ni yaadatama. Yeroo sanattis ”sababni balaa lolaa Suudaan rakkoo bulchiinsaa Hidha Haaromsa Itiyoophiyaati” jette. Itiyoophiyaan gama isheen Hidhi Haaromsaa balaa lolaa akkasumas hanqinaa fi daballii bishaanii uumamu to’achuu keessatti ga’ee guddaa b’aataa akka jiru ibsite. Baatii Onkoloolessa keessa himannaa lolaa Sudaan keessatti muudateef Ministirri Bishaaniifi Inarjii Itiyoophyaa Dr Habtaamuu Ittafaa wayita deebii kennan, ”Lolaan Suudaan miidhu kan dhufu Waayit Naayil irraayi. ”Osoo Hidhi Haaromsaa (GERD ) hin jiru ta’ee balaansaa baayyee hamaa ta’a ture. GERD balaa hamaa silaa muudachuu malu xiqqeessuuf gahee baheera” jedhan. Itiyoophiyaan hoggayyuu ijaarsi hidha kanaa balaa lolaa biyoota yaa’a gadiirra gahu xiqqeessa, dhiyeessii bishaanii isaaniis hin miidhu jechuun falmiti. Masriin garuu ammallee hala bulchiinsa fi hordoffii hidhichaa irratti iftominni dhabamuu, balaa muudatu kana itti fufsiisuuf sababa ta’uu eerti. Itiyoophiyaan ” adeemsa seeraan alaa fi qajeelfama hin qabneen hidhicha bulchuun” balaa wal fakkaataan irra deddeebiin akka muudatu biyyattiin akeekkachiisuu isii ministeerichi kan ibsan. Itiyoophiyaan akka muuxannoon gaarii idil-addunyaatti suuta suutaan bishaan gadi lakkisuu irra, kuusaa ishee guddisuu fi sadarkaa bishaanii ol kaasuuf yeroo tokko tokko bishaan ba’u hir’isuu akksumas ammoo akka tasaa bishaan guddaa gadi dhiisuun ishee yaa’a gadiirratti rakkoo fidaa jiraachuu ibseera. Kunis akkaataan sirna bulchiinsa hidhichaa kan sirrii fi tasgabbaa’aa hin taane akkasumas saayinsawaa kan hin taane ta’uu kan calaqqisiisu ta’uu Ministeerri dhimma alaa Masrii kun kan ibse. “Gochoonni irra deddeebiin fudhataman kun hojii hidha Itiyoophiyaa keessatti to’annoon teeknikaa fi saayinsii ta’uu dhabuu calaqqisiisudha,” jedhe. Bulchiinsi caasaa guddaa laga idil-addunyaa kun biyyoota yaa’a gadii irratti dhiibbaan fiduu guddaa ta’uufi jijjirama tasa ta’u akkasiif tarkaanfiin of eeggannoo fudhatamuu akka qabu akeekkachiiseera. Hordoffii walitti fufiinsa qabu sa’aatii 24f koreen hanga bishaan Naayilii hordofu ilaalcha keessa galchuun Masriin bishaan garmalee gad dhiisuu fi madaallii haayidiroolikii sirna bishaanii ishee keessa jiru tasgabbeessuuf ulaa ya’aa hara Toshkaa banuuf murteessuu isiitu ibsame. Akka ministeerichi jedhutti murtoon kun dandeettii Masriin ragaa yeroo qabatamaa fi suuraa saatalaayitii irratti hundaa’uun deebii hatattamaa ol’aanaa ta’e kennuu isii agarsiisa. Haalli kun bishaan Itiyoophiyaan ‘akka tasaa fi to’annaa malee gadi lakkistu’ ta’achuuf tattaaffiin taasifamu cimsuuf misooma dandeettii gadi lakkifamuu hara Toshkaa fooyyessuuf hojii eegale akka cimsu ibse. Akkasumas jeequmsi bishaanii hidha Aswaan irratti akka hin umaamneef xiyeeffannoo kennuu ibse. ”Fedhii bishaanii biyyaalessaa hunda guutuu fi dantaa Masrii eeguuf bulchiinsa ogummaa damee bishaanii irratti mootummaan kutannoo qabaachuu isaa mirkaneessee jira” jedhan ministeerichi. Jalqaba baatii Fulbaanaa Wayita Itiyoophiyaan hidhicha xumurtee eebbistus Masriin Mana Maree Nageenyaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti bulchiinsi Hidha Haaromsaa ilaalchisee waliigalteen dhabamuu irratti akkasumas yaaddoo yeroo dheeraa ta’uu himannaa dhiyeessiteetti. Ergasiis himanni akkataa bulchiinsa hidhichaa Masrii fi Suudaan irraa irra deddeebiin ka’aa tureera. Dhiheennas Pireezidaantiin Masrii Abdel Fattaah Al-Siisii biyyisaanii Hidha Haaromsa Guddicha Itiyoophiyaa laga Abbayyaarratti ijaaramee fi eebbifame ilaalchisee, dantaa biyyaalessaa fi nageenna bishaanisii eegsisuuf tarkaanfii barbaachisaa ta’e hunda akka fudhattu dhaadatanii turan. Pireezidaantichi biyyisaanii Itiyoophiyaan Hidha Haaromsa Guddicha Itiyoophiyaa bulchuuf adeemsa “